Ўзбекистон ва Озарбойжон муносабатларини фақатгина замонавий дипломатия нуқтаи назаридан баҳолаш қийин, чунки уларнинг чинакам асоси ҳозирги давлат чегаралари пайдо бўлишидан анча олдин шаклланган бўлиб, халқларимизнинг маданий ва маънавий яқинлиги, тарихий тақдирларининг муштараклиги, тил ва анъаналарнинг уйғунлиги, шунингдек, адабиёт, илм-фан, санъат ва инсоний алоқаларнинг доимий равишда ўзаро уйғунлашуви туфайли асрлар давомида сайқал топган.

Шарқ ва Ғарбни боғлаган Буюк Ипак йўли макони бир вақтнинг ўзида Мовароуннаҳр ва Озарбойжонни ҳам бирлаштириб, савдо йўлларини ўзига хос маданий мулоқот йўлларига айлантирган ва улар орқали товарлар билан бирга билим, ғоя ва маънавий қадриятлар ҳам тарқалган. Айнан шунинг учун ҳам Алишер Навоий ва Низомий Ганжавий номлари бугунги кунда мамлакатларимизда шунчаки буюк миллий шоирлар сифатида эмас, балки Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ халқларини асрлар давомида бирлаштириб келган умумий цивилизация маконининг рамзлари сифатида эътироф этилади.

Давлат мустақиллигига эришгач, Ўзбекистон ва Озарбойжон ушбу тарихий яқинликни янги сиёсий ва иқтисодий мазмун билан бойитиш, муносабатларни суверен давлатлар сифатида йўлга қўйиш ва икки томонлама ҳамкорликнинг мустаҳкам шартномавий-ҳуқуқий базасини босқичма-босқич шакллантириш имкониятига эга бўлди. Икки давлат ўртасида 1995 йил 2 октябрда дипломатик муносабатлар ўрнатилганидан буён мамлакатларимиз сиёсий мулоқотни изчил кенгайтириб, савдо-иқтисодий ҳамкорликни мустаҳкамлаб, маданий алоқаларни ривожлантириб борди ва шу орқали бугунги кунда сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилган муносабатларнинг пойдеворини яратди.

Бу ўсиш суръати, айниқса, сўнгги йилларда, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ва Озарбойжон Республикаси Президенти Илҳом Алиевнинг фидойиликка йўғрилган қатъий сиёсий иродаси туфайли Ўзбекистон-Озарбойжон ҳамкорлиги мутлақо янгича жадаллик билан ривожлана бошлаган даврда яққол намоён бўлди. 2022 йил июнь ойида Стратегик шерикликни чуқурлаштириш ва ҳар томонлама ҳамкорликни кенгайтириш тўғрисидаги Декларацияни, 2024 йил август ойида Иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги Шартномани имзолаш орқали икки мамлакат ўзаро ишончнинг принципиал жиҳатдан янги даражасини белгилаб олди, унда ҳамкорлик давлат ва жамият ҳаётининг деярли барча муҳим соҳалари қамраб олиши белгиланди.

Айнан шу нуқтаи назардан, 2026 йилнинг 23 август куни Озарбойжон Республикаси Президенти Илҳом Алиевнинг Ўзбекистонга давлат ташрифи алоҳида тарихий аҳамият касб этиб, икки етакчининг улкан меҳнатини мантиқий жиҳатдан янги босқичга кўтарувчи ва айни пайтда мамлакатларимиз олдида янги уфқларни очувчи тарихий воқеага айланди.

Ташрифнинг асосий сиёсий натижаси Президент Шавкат Мирзиёев ва Президент Илҳом Алиев томонидан Абадий дўстлик тўғрисидаги Шартноманинг имзоланиши бўлди. Ушбу ҳужжатнинг номиёқ икки давлат ва халқ ўртасидаги муносабатларнинг чуқурлигини акс эттириб, одатий дипломатик қолиплардан анча кенгроқ маънони англатади. Унда ўнлаб ва юзлаб йиллар давомида шаклланган қадриятлар – ишонч, самимий ҳурмат, маънавий яқинлик, бир-бирини қўллаб-қувватлашга тайёрлик ва келажак сари биргаликда интилиш яққол ўз ифодасини топган.

Олий давлатлараро кенгашининг учинчи йиғилиши қарорини ҳамда савдо, инвестициялар, маданият, туризм, адлия, ташқи сиёсий ҳамкорлик, пенсия таъминоти ва ҳудудлараро алоқаларни қамраб олган бир қатор ҳужжатлар тўпламини имзолаш орқали томонлар замонавий Ўзбекистон-Озарбойжон ҳамкорлиги парчаланган ҳолда эмас, балки сиёсат, иқтисодиёт, гуманитар соҳа ва халқ дипломатиясини бирлаштирган яхлит тизим сифатида ривожланаётганини яна бир бор тасдиқладилар.

Бунда икки давлат раҳбарларининг шахсий ҳиссаси алоҳида аҳамият касб этади. Ўзаро ҳурмат ва ишонч асосида муносабатларни шакллантириб, мунтазам учрашувлар ва доимий ишчи мулоқотларни олиб бориш орқали Шавкат Мирзиёев ва Илҳом Алиев ҳамкорликка шундай жадаллик бағишладиларки, натижада сиёсий келишувлар ҳукуматлар, парламентлар, ҳудудлар, ишбилармон доиралар ва жамоат ташкилотлари даражасида тезкорлик билан амалий ижросини топмоқда.

Тасодиф эмаски, муносабатларнинг ҳозирги ҳолатини таърифлар экан, Президент Шавкат Мирзиёев Озарбойжонни Ўзбекистоннинг ишончли иттифоқчиси, стратегик шериги ва қардош давлати деб атади ҳамда бу яқинлик замирида ягона цивилизация коди – умумий тарихий илдизлар, кўп асрлик дўстлик, ўхшаш маданият ва анъаналар мужассам эканини таъкидлади.

Шу билан бирга, муносабатларнинг ҳозирги босқичи сиёсий яқинликнинг изчил равишда аниқ ва сезиларли амалий тус олаётгани билан, айниқса, аҳамиятлидир. Стратегик шериклик ва иттифоқчиликнинг ҳар бир банди амалий ишларга кўчиши кераклигини таъкидлар экан, Президент Шавкат Мирзиёев амалда замонавий Ўзбекистон-Озарбойжон кун тартибининг асосий тамойилини ифодалаб берди. Бу тамойил шундан иборатки, келишувларнинг қадри, энг аввало, уларнинг иқтисодиётни ривожлантиришга қанчалик ҳисса қўшиши, янги иш ўринлари яратиши, тадбиркорлар имкониятларини кенгайтириши ва икки мамлакат фуқароларига бевосита фойда келтириши билан белгиланади.

Етакчилар ўртасидаги юксак даражадаги ишончнинг рамзий ифодаси сифатида уларнинг бир-бирини олий давлат мукофотлари билан тақдирлаши бўлди. Президент Илҳом Алиевга “Олий Даражали Дўстлик” орденини топширар экан, давлатимиз раҳбари унинг қардош мамлакатлар ўртасидаги дўстлик, стратегик шериклик ва иттифоқчиликни мустаҳкамлашга қўшган шахсий ҳиссасини алоҳида қайд этди. Ўз навбатида, Президент Шавкат Мирзиёев Озарбойжоннинг олий давлат мукофоти – замонавий Озарбойжонни барпо этишда улкан роль ўйнаган, Ўзбекистонга, унинг тарихи ва маданиятига ҳамиша алоҳида ҳурмат билан муносабатда бўлган атоқли давлат арбоби номидаги “Ҳайдар Алиев” орденига сазовор бўлди.

Маълумки, ушбу ҳамкорликнинг асосий йўналишларидан бирини иқтисодиёт ташкил этмоқда. Сўнгги беш йилда Ўзбекистон ва Озарбойжон ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми уч баробарга ўсди, бу эса ишбилармонлик фаоллиги сезиларли даражада кенгайганидан далолат беради, бироқ ҳозирги келишувлар янада кенг кўламли натижани кутишга асос яратади. Ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини бир миллиард долларга етказишни мақсад қилиб олган томонлар, инвестициялар ва савдо соҳасида махсус дастур ҳамда Ҳаракатлар режасини қабул қилиб, шу орқали келгуси ишларнинг аниқ параметрларини белгилаб бердилар.

Гап нафақат товарларни сотиб олиш ва сотиш ҳажмини ошириш, балки барқарор иқтисодий алоқаларни шакллантириш имконини берувчи ишлаб чиқариш кооперациясини ривожлантириш ҳақида бораётгани алоҳида аҳамиятга эга. Банк соҳасида, замонавий қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, минерал хомашёни қайта ишлаш, туристик ва тураржой мажмуаларини қуриш, таълим муассасаларини ташкил этиш, боғдорчилик ва инфратузилмани ривожлантириш бўйича янги қўшма лойиҳаларни ишга тушириш орқали мамлакатларимиз босқичма-босқич анъанавий савдодан иқтисодий шерикликнинг янада мураккаб моделига ўтмоқда.

Тадбиркорлар ва ишбилармонлар манфаатларини изчил ифода этиб келаётган O‘zLideP учун бундай ёндашув алоҳида аҳамият касб этади. Зеро, амалга оширилган ҳар бир инвестиция лойиҳаси ортида янги корхоналар ва иш ўринлари, қўшимча солиқ тушумлари, экспорт имкониятлари, замонавий технологиялар, оилалар даромадининг ўсиши ва хусусий ташаббусларнинг кенгайиши туради. Шу боис Озарбойжон билан иқтисодий ҳамкорликни мустаҳкамлаш партиянинг ички сиёсатда тадбиркорликни, хусусий мулкни ва рақобатбардош иқтисодиётни ривожлантиришни қўллаб-қувватлаш борасидаги тамойилларига тўла мос келади.

Икки мамлакат ишбилармонларининг истиқболли лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш орқали тадбиркорлик ташаббусларини илгари сурувчи қўшимча молиявий механизмга айланиш салоҳиятига эга бўлган қўшма инвестиция компаниясининг фаолиятидан ҳам улкан истиқболлар кутилмоқда. Бундай институт фаолиятини кенгайтириш ҳамда қўшма лойиҳаларга нафақат йирик компанияларни, балки ўрта бизнесни ҳам жалб қилиш орқали иқтисодий ҳамкорликнинг ижтимоий қамровини сезиларли даражада кенгайтириш, унинг натижаларини тадбиркорларнинг кенг қатламлари учун янада яққолроқ қилиш мумкин.

Ҳамкорликнинг ҳудудлараро йўналиши ҳам бундан кам аҳамиятга эга эмас. Шаҳарлар ва вилоятлар ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқаларни ривожлантириш орқали мамлакатларимиз амалда муносабатларнинг қўшимча даражасини яратмоқда ва бу давлатлараро келишувларни бевосита ҳудудлар даражасига ўтказиш имконини беради. Урганч ва Хонканди, Бухоро ва Лочин, Урганч ва Нахчивон ўртасида биродарлашган шаҳарлар алоқаларининг ўрнатилиши тадбиркорлар, таълим муассасалари, маданият ташкилотлари, маҳаллий ҳокимият органлари ва депутатларнинг тўғридан-тўғри мулоқотлари учун имкониятлар очади.

Бунда айнан ҳудудлар икки томонлама алоқаларга зарур амалий мазмун бағишлашга қодир. Агар давлат келишувлари умумий йўналишларни белгилаб берса, уларнинг реал мазмуни Бухородаги корхона Озарбойжонда ҳамкор топганда, хоразмлик тадбиркор янги маҳсулот сотиш бозорига эга бўлганда ва маҳаллий ҳокимият органлари вакиллари туризм, ободонлаштириш, рақамлаштириш ёки кичик бизнесни ривожлантириш масалаларида тажриба алмашишни бошлаганида намоён бўлади.

Ушбу йўналишни ривожлантирар экан, мазкур жараёнда O‘zLideP ҳам ўзининг ҳудудий ташкилотлари ва маҳаллий кенгашлардаги депутатлик гуруҳлари салоҳиятидан фойдаланган ҳолда муҳим роль ўйнаши мумкин. Ишбилармонлар ўртасида алоқалар ўрнатишга кўмаклашиш, кооперациянинг истиқболли йўналишларини аниқлаш ва қўшма лойиҳаларни амалга оширишда юзага келадиган муаммоларни кўтариб чиқиш орқали партия давлат дипломатиясини бевосита жойлардаги амалий ишлар билан бойитишга қодир.

Озарбойжон билан транспорт-логистика ҳамкорлиги ҳам Ўзбекистон учун стратегик аҳамият касб этмоқда. Евроосиё марказида жойлашган ва жаҳон океанига тўғридан-тўғри чиқиш йўлига эга бўлмаган мамлакатимиз транспорт йўналишларини диверсификация қилиш ва йирик жаҳон бозорларига барқарор чиқиш имкониятини қўлга киритишдан объектив равишда манфаатдордир. Айнан шунинг учун Марказий Осиёни Каспий денгизи ва Озарбойжон орқали Жанубий Кавказ, Туркия ва Европа билан боғловчи Ўрта ёки Транскаспий транспорт йўлагини ривожлантириш одатий инфратузилма лойиҳаси доирасидан анча кенг тадбир ҳисобланади.

Логистика инфратузилмаси самарадорлигини ошириш, юк ташиш ҳажмини кўпайтириш ва транспорт харажатларини камайтириш орқали Ўзбекистон ва Озарбойжон ўз тадбиркорлари учун янги имкониятлар яратмоқда. Маҳаллий бизнес, айниқса, экспортга йўналтирилган тадбиркорлар учун муқобил йўналишларнинг мавжудлиги барқарорликнинг ортишини, етказиб бериш географиясининг кенгайишини ва чекланган транспорт йўналишларига қарамликнинг пасайишини англатади.

Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон-Озарбойжон муносабатларининг муҳим таркибий қисмига айланиб улгурган партия дипломатияси алоҳида аҳамият касб этаётганини таъкидлаш жоиз. “Yeni Azərbaycan” партияси билан ҳамкорлик қилар экан, O‘zLideP давлатлараро алоқаларни ривожлантиришдаги ўз иштирокини изчил кенгайтирган ҳолда, расмий дипломатияни сиёсий ташкилотлар ўртасидаги тўғридан-тўғри мулоқот билан тўлдирмоқда.

Бугунгидек эсимда: 2022 йил ноябрь ойида Озарбойжон Президенти Илҳом Алиевнинг O‘zLideP делегацияси билан учрашуви муҳим воқеа бўлди ва унда икки партия ҳамкорлигига юксак баҳо берилди. 2024 йили Ҳамкорлик меморандумини имзолаш орқали O‘zLideP ва “Yeni Azərbaycan” мунтазам тажриба алмашиш, ўзаро ташрифларни амалга ошириш, партия қурилиши, электорат, ёшлар ва тадбиркорлар ҳамжамияти билан ишлаш масалаларини муҳокама қилиш учун институционал асос яратди.

Бугунги кунда, икки томонлама муносабатлар абадий дўстлик ва иттифоқчилик даражасига кўтарилган бир пайтда, партия дипломатияси имкониятлари янада кенгаймоқда. Депутатлар ва тадбиркорлар, ёшлар ва хотин-қизлар тузилмалари, экспертлар ва ҳудудий ташкилотлар ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқаларни ривожлантириш орқали партиялар сиёсий келишувларни ижтимоий мазмун билан бойитишга ва уларнинг жамият томонидан кенг қўллаб-қувватланишини таъминлашга қодир. Айнан шунинг учун ҳам давлат ташрифи чоғида эришилган келишувларни O‘zLideP депутатлик корпуси сезиларли роль ўйнайдиган янги амалий босқичнинг бошланиши сифатида баҳолаш зарур.

Амалга оширилган давлат ташрифи шуни яққол тасдиқладики, бугунги кунда Ўзбекистон ва Озарбойжон ўртасида иттифоқчиликнинг яхлит архитектураси шаклланиб улгурган бўлиб, унда етакчиларнинг сиёсий ишончи иқтисодий манфаатларга таянади, инвестициялар гуманитар лойиҳалар билан тўлдирилади, давлатлараро муносабатлар парламент ва партия алоқалари билан мустаҳкамланади, халқларнинг тарихий яқинлиги эса аниқ замонавий ўз ифодасини топмоқда.

Муболағасиз айтиш мумкин, бугун Ўзбекистон ва Озарбойжон абадий дўстлик ҳақида ишонч билан сўзламоқда. Бу дўстликнинг кучи, энг аввало, унинг умумий ўтмишга таянган ҳолда ортга эмас, балки келажакка интилишида, икки қардош халқ биргаликда умумий тарихнинг янги саҳифаларини яратишида мужассамдир.

Актам ХАИТОВ,
ЎзЛиДеП Сиёсий Кенгаши Ижроия қўмитаси раиси